Mahabharata

शान्तिपर्वणि

(१) राजधर्मानुशासनपर्व

(२) आपद्धर्मपर्व

अध्यायः - १३१. क्षीणत्वदीर्घसूत्रत्वादिविशिष्टस्य किं कार्यमवशिष्यते इति युधिष्ठिरेण पृष्टो भीष्म आपद्धर्मानकथयत् । अभ्यन्तरप्रकुपितादेः किं कार्यमिति युधिष्ठिरप्रश्ने भीष्मस्योत्तरकथनम्.......
अध्यायः - १३२. 'हीने परमके धर्मे सर्वलोकाभिसंहिते । सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने । केन स्विद्ब्राह्मणो जीवेत्’ इत्यादिना आपद्बहुले काले ब्राह्मणः कथं जीवेदिति युधिष्ठिरेण पृष्टो भीष्मो ब्राह्मणजीवनप्रकारमभिदधाति स्म........
अध्यायः - १३३. आपन्नस्य कोशादिसङ्ग्रहकरणमुपदिश्य तद्विषयकमुपायं कथयन्दस्यूनामाश्रयणं तत्कर्मकरणं चानुजज्ञे भीष्मः.......
अध्यायः - १३४. पुनर्भीष्मस्य पुराविद्वाक्यकथनेन युधिष्ठिरं प्रत्युपदेशः । बलप्रशंसा। पापकारिणां तत्परिहारोपायकथनम्........
अध्यायः - १३५. दस्यूनामपि सिद्धिविषये कायव्यदस्युसंवादेतिहासं प्रोवाच भीष्मः । त्वमस्माकं ग्रामणीर्भवेति दस्युभिः प्रार्थितः कायव्यस्तान् प्रति ’मा वधीस्त्वं स्त्रियं भीरुम्’ इत्यादीन् धर्मानुपदिदेश, तैश्च तस्मिन्नङ्गीकृते उभयेऽपि सिद्धिमापुः..........
अध्यायः - १३६. राज्ञां कोशसङ्ग्रहमार्गं कथयितुं ब्रह्मगीतागाथाः प्रोवाच गाङ्गेयः......
अध्यायः - १३७. अनागतविधातुः प्रत्युत्पन्नमतेश्च सुखं दीर्घसूत्रस्य तु तन्नास्तीत्येतद्विषये अनागतविधातृप्रत्युत्पन्नमतिदीर्घसूत्राणां मत्स्थानामितिहासमाचष्ट भीष्मः......
अध्यायः - १३८. 'यथा राजा न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः’ इत्यादिषु युधिष्ठिरप्रश्रेषु भीष्म आपद्धर्मानुपदिशन्नापदि शत्रुणाऽपि सन्धिकरणविषये दृष्टान्ततया मार्जारमूषिककथा । एकस्मिन्वने महान्तं वटमाश्रित्य पलिताख्यमूषिकलोमशाख्यमार्जारयोर्वसतोः कदाचित्प्रमत्ते मार्जारे व्याधप्रसारितेन जालेन निबद्धे सति निःशंको मूषिकस्तत्स्थं मांसं भक्षयति स्म । एतदन्तरे वटस्याधो बिलस्थितं नकुलमुपरिस्थितमुलूकं च दृष्ट्वा भीतो मूषिक आपदि शत्रुरपि सन्धेय इति मनसि निधाय मार्जारं प्रति 'सौहृदेनाभिभाषे त्वाम्’ इत्यादि प्रोवाच । उभयोः संवादानन्तरमाश्वस्तो मूषिको मार्जारक्रोडे निःशङ्कं स्थितो मार्जारेण जालतन्तुच्छेदने त्वरां कुर्वित्युक्तो ’मा भैत्स्वरां मा कुरु' इत्याद्युवाच मूषिकस्तं प्रति । यमदूताभं चाण्डालं दृष्ट्वा भीतेन मार्जारेण 'किमिदानीं करिष्यसि' इत्युक्तेन मूषिकेण चाण्डालभयादुलूकनकुलो पलायितो दृष्ट्वा जालतन्तौ छिन्ने मार्जारो वटोपरि जगाम मूषिकश्च स्वबिलं जगाम । ततो वटोपरिस्थितस्य मार्जारस्य बिलस्थितस्य मूषिकस्य च पुनः संवादे प्रवृत्ते मूषिको मार्जारं प्रति सौहार्दकारणमाख्यायात्मरक्षार्थं यत्नः करणीय इत्याद्युपदिदेश । ’सत्यं शपे त्वयाऽहं वै मित्रद्रोहो विगर्हितः' इत्यादिकं मार्जारोक्तं प्रत्याख्यायोशनसा कृते 'शत्रुसाधारणे कृत्ये' इत्यादिके द्वे गाथे अभिधाय 'त्वत्तो मयात्मा संरक्ष्यस्त्वमपि चाण्डालादात्मानं रक्ष' इति मूषिकेणोक्तो मार्जारो वटं हित्वाऽन्यत्र जगाम, मूषिकोऽपि तत् बिलं हित्वा बिलान्तरमगात्......
अध्यायः - १३९. विश्वासं विना राज्ञा कथं वर्तितव्यभिति युधिष्ठिरेणानुयुक्तो भीष्मः पूजनीब्रह्मदत्तसंवादकथनपूर्वकं प्रत्युत्तरमब्रवीत् राजपुत्रेण हतं स्वपुत्रं दृष्ट्वा क्षत्रियनिन्दां विधाय चरणाभ्यां राजपुत्रस्य नेत्रे भित्त्वाऽऽकाशे स्थिता सती ब्रह्मदत्तं प्रति 'इच्छयेह कृतं पापं सद्यस्तं चोपसर्पति' इत्यादि बहुप्रश्नोत्तरमिषेण जगाद पूजनी । उभयोः संवादानन्तरं पूजनी ब्रह्मदत्तं प्रति 'यस्येह व्रणिनौ पादौ’ इत्यादिदृष्टान्तमुखेन कृतापराधाहं त्वयि न वत्स्यामीति स्वाभिप्रायं प्रकटय्य दिगन्तरं ययौ ......
अध्यायः - १४०. 'युगक्षयात्परिक्षीणे' इत्यादिके युधिष्ठिरप्रश्ने भीष्मो भारद्वाजशत्रुंजयसंवादेतिहासोपन्यासपूर्वकमुत्तरमाह स्म । 'अलब्धस्य कथं लिप्सा’ इत्यादिके शत्रुंजयप्रश्ने भारद्वाजो ’नित्यमुद्यतदण्डः स्यात्’ इत्यादिनाऽध्यायपरिसमाप्तिपर्यन्तं राजनीतिमुपदिदेश.........
अध्यायः - १४१. 'हीने परमके धर्मे' इत्यादिके युधिष्ठिरप्रश्ने योगक्षेमादीनां राजमूलत्वमभिधाय विश्वामित्रचाण्डालसंवादरूपमितिहासमब्रवीद्भीष्मः । कदाचिद्द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां नष्टप्रायासु प्रजासु क्षुधा पीडितो विश्वामित्रः कुत्राप्यन्नादिकमलभमानः कस्यचिछ्वपचस्य गृहं प्रविवेश । तत्र प्रविष्टो विश्वामित्रः श्वमांसयुतां दण्डिकां दृष्ट्वा 'आपदि ब्राह्मणेन स्तेयमपि कर्तव्यम्' इत्यादि विचार्य श्वजङ्घां चोरयितुमुद्युक्तः श्वपचेनाधिक्षिप्तः । श्वपचविश्वामित्रयोः संवादानन्तरं श्वजङ्घां गृहीत्वा निर्गते विश्वामित्रे विधिना भागान् परिकल्प्येन्द्रादीनाह्वयति सति शक्रः सर्वत्र वृष्टिं चकार । वृष्ट्या सर्वत्र सुभिक्षे विश्वामित्रः श्वमांसं परित्यज्य तपसा सिद्धिमवाप......
अध्यायः - १४२. 'यदि घोरं समुद्दिष्टमश्रद्धेयमिवानृतम् । अस्तिस्विद्दस्युमर्यादा यामहं परिवर्जये' इत्यादिके युधिष्ठिरप्रश्रे भीष्म आपत्कालिकं राजधर्मं कथयंस्तद्विषये बृहस्पतेर्भार्गवस्य चानुमतिमाह स्म । यामन्यो नाभिलङ्घयेत् ईदृशी मर्यादा अस्ति चेत्तां ब्रूहीति युधिष्ठिरप्रश्ने भीष्मस्योत्तरम्......
अध्यायः - १४३. ’शरणागतरक्षकस्य यो धर्मस्तं ब्रूहि' इत्यनुयुञ्जानं युधिष्ठिरं प्रति भीष्मस्तं कथयंस्तद्विषये कपोताख्यानमकथयत् । विस्तरेण कपोतवृत्तं श्रोतुं युधिष्ठिरेण पृष्टो भीष्मो मुचुकुन्दभार्गवसंवादमुखेन सविस्तरं तदाख्यातुमुपचक्रमे । कश्चिच्छकुनिलुब्धकः शकुनान्हन्तुं निर्गतो वातवर्षादिना क्लान्तः स्थातुं गन्तुमशक्नुवन्नप्यकस्माद्वृक्षात्पतितां कपोतीं स्वपञ्जरके क्षिप्त्वा वातवर्षनिवृत्तावपि गन्तुमसमर्थो महान्तमेकं वृक्षं दृष्ट्वा तत्प्रार्थनापूर्वकं नक्तं तदधः सुष्वाप.....
अध्यायः - १४४. तस्य वृक्षस्य शाखायां ससुहृज्जनो दीर्घकालं निवसन्कपोतः प्रातर्गतायां भार्यायां रात्रावनागतायां तामुद्दिश्य बहु बिललाप.......
अध्यायः - १४५. लुब्धपञ्जरके स्थित्वा कपोती कपोतस्य विलापवाक्यं श्रुत्वा हृष्टा सती तं प्रति ’शरणागतत्राता भव' इत्युक्त्वा शरणागतरक्षणमाहात्म्यमाख्याय लुब्धकसत्कारकरणमुपदिदेश....
अध्यायः - १४६. कपोतिवाक्यं श्रुत्वा कपोतो लुब्धकमागत्य स्वागतप्रश्नपूर्वकमतिथिपूजनं प्रशस्य ’किमहं ते करोमि’ इत्यादि पप्रच्छ । शरीरतापनार्थं शीतार्तस्य व्याधस्य प्रार्थनां श्रुत्वा तदर्थमग्निमादीप्य 'शरीरं तापयित्वा सुखी भव’ इति कपोतोक्तिः । तापितशरीरेण स्वस्थेन लुब्धकेनाहारे याचिते कपोतः स्वनिकटे तत्पर्याप्तसामग्र्याभावादात्मप्रदानेन तस्याहारं दित्सुः पूर्वप्रज्वालितमग्निं प्रविवेश, तं दृष्ट्वा विषण्णो लुब्धक आत्मानं जगर्हे....
अध्यायः - १४७. क्रूरकर्मापि लुब्धकः किमीदृशं नृशंसेन इत्याद्युक्त्वा स्वकीयं मृगयापरिकरं कपोतीं च विसृज्य महाप्रस्थानगमनं चकार....
अध्यायः - १४८. भर्तारं स्मृत्वा विलपन्ती कपोती तच्छोकेनाग्निं प्रविवेश, तत आगतं विमानं कपोतः कपोत्या सहारुह्य स्वर्गं गतो रेमे.....
अध्यायः - १४९. विमानस्थौ तौ दृष्ट्वा चिन्तयल्लुब्धको महारण्यं प्रविश्य दावदग्धः सन्स्वर्गमगच्छत्....
अध्यायः - १५०. 'अबुद्धिपूर्वकं पापं कुर्वन्कथं मुच्यते’ इति युधिष्ठिरप्रश्ने भीष्मो जनमेजयशौनकसंवादोपन्यासेनोत्तरं कथयति स्म । अबुद्धिपूर्वकं ब्रह्महत्यां प्राप्तो जनमेजयो वनं जगाम तं च शौनको भर्त्सयांचक्रे......
अध्यायः - १५१. 'गर्ह्यं भवान्गर्हयते’ इत्यादि ब्रुवतो जनमेजयस्य शौनकेन सह संवादः......
अध्यायः - १५२. 'यज्ञो, दानं, दया, वेदाः सत्यं च पृथिवीपते । पञ्चैतानि पवित्राणि षष्ठं सुचरितं तपः’ इत्यादिना यज्ञादीनि पापनिवृत्तिसाधनान्युपदिश्याबुद्धिपूर्वकपापनाशविषये बृहस्पतिवाक्यं चोदाहृत्य जनमेजयमश्वमेधेन याजयामास च निष्कल्मषः स्वं राज्यं विवेश....
अध्यायः - १५३. 'कच्चित्पितामहेनासीछ्रुतं वा दृष्टमेव च । कच्चिन्मर्त्यो मृतो राजन् पुनरुज्जीवितोऽभवत्’ इति युधिष्ठिरेण पृष्टो भीष्मो गृध्रजम्बुकसंवादेतिहासमुदाहृत्योत्तरयामास । कस्यचिद्ब्राह्मणस्य बालग्रहेण मृतं पुत्रमादाय श्मशानमागतान् शोकेन तं परित्यज्य गन्तुमसमर्थान् ब्राह्मणान्प्रति श्मशानवासी कश्चिद् गृध्रो 'यद्येनं परित्यज्य दिवैव गृहं गमिष्यन्ति तदा मम कार्यं भविष्यति’ इत्यभिप्रायेण 'मृतं बालमिह त्यक्त्वा गृहं गच्छत' इति उपदिदेश | गृध्रवाक्येन गन्तुमुद्यतान् प्रति श्मशानवासी कश्चिज्जम्बुको 'यद्येते सायङ्कालपर्यन्तमत्र स्थित्वा गमिष्यन्ति तदा मम कार्यसिद्धिर्भविष्यति' इत्यभिप्रायेण 'निर्घृणाः खलु मानुषाः' इत्यादिना तेषां गमनं न्यषेधीत् । एवं स्वस्वाभिप्रायेण बोधयतोर्गृध्रजम्बुकयोर्वाक्याद्गन्तुं स्थातुं चानिश्चितबुद्धींस्तान्व्याकुलान्दृष्ट्वा करुणाविष्टः शङ्करः प्रादुरभूत् । शङ्करेण वरदोऽस्मीत्युक्ते मृतपुत्रजीवनरूपं वरं प्रार्थयन्तो ब्राह्मणास्ते संजीवितं पुत्रमादाय हृष्टाः सन्तो जग्मुः.....
अध्यायः - १५४. ’बलिनः प्रत्यमित्रस्य नित्यमासन्नवर्तिनः । उपकारापकाराभ्यां समर्थस्योद्यतस्य च’ इत्यादिके युधिष्ठिरप्रश्ने भीष्मो 'यद्यापन्नो राजा दैवेन नानुगृह्यते तर्हि शत्रुमेव शरणी कुर्यात्, यदि तु वाक्शूरत्वात्तेन सह वैरं करोति तदा कृत्स्नं स्वपरिग्रहं स्वयमेव त्यक्त्वा स्वात्ममात्रं रक्षेत्' इत्यर्थबोधिकां पवनशाल्मलिसंवादाख्यायिकामुदघाटयत् । हिमालयस्थं महान्तं शाल्मलिवृक्षं दृष्ट्वा तन्निकट आगत्य नारदस्तं प्रति 'अहो नु रमणीयस्त्वम्' इत्याधुवाच....
अध्यायः - १५५. ’बन्धुत्वादथवा सख्यात्त्वां पवनो रक्षति' इत्यादिकां नारदोक्तिमाकर्ण्य ’न मे वायुः सखा ब्रह्मन्' इत्याद्युक्तवन्तं शाल्मलिं प्रति नारदः ’शाल्मले विपरीतं ते' इत्याद्युवाच......
अध्यायः - १५६. ततः नारदो वायुसमीपमागत्य तं प्रति शाल्मलेरहङ्कारं नाशयितुं हिमवत्पृष्ठजः कश्चित् इत्याद्युवाच । एतन्नारदवाक्यं श्रुत्वा क्रुद्धः समीरणः शाल्मलिवृक्षसमीपमागत्य 'यतो नारदसमीपे मां निन्दितवानस्यतस्तथा प्रभावं दर्शयामि यथा त्वं पुनर्नावमन्यथाः' इत्याद्युवाच। वायुवाक्यं श्रुत्वा ’पवन त्वं च मे क्रुद्धः’ इत्याद्युक्तवन्तं शाल्मलिं प्रति 'श्वो दर्शायेष्यामि ते तेजः' इत्याद्यभिदधे पवनः.......
अध्यायः - १५७. प्रातरागतो वायुः शाखापर्णस्कन्धादिरहितं शाल्मलिं दृष्ट्वा तं प्रति ’अहमप्येवमेव त्वाम्' इत्याद्युवाच । शाल्मलिं दृष्टान्तीकृत्य भीष्मः ’एवं हि राजशार्दूल इत्याद्युपदिदेश युधिष्ठिरं प्रति......
अध्यायः - १५८. ’पापस्य यदधिष्ठानं यतः पापं प्रवर्तते । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन भरतर्षभ’ इति युधिष्ठिरस्य प्रश्ने भीष्मः ’एको लोभो महाग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते’ इत्यादि प्रोवाच.....
अध्यायः - १५९. 'अज्ञानं श्रोतुमिच्छामि’ इति युधिष्ठिरवाक्ये भीष्मस्तदाचष्ट । अज्ञानप्रवृत्त्यादिविषये युधिष्ठिरप्रश्ने भीष्मस्तदब्रवीत्.....
अध्यायः - १६०. ’स्वाध्याये कृतयत्नस्य नरस्य च पितामह । धर्मकामस्य धर्मात्मन् किं नु श्रेय इहोच्यते’ इत्यादिके युधिष्ठिरप्रश्ने भीष्मो दमस्य श्रेयस्त्वमभ्यधात्.......
अध्यायः - १६१. ’भीष्मः सर्वमेतत्तपोमूलम्’ इत्यादिना तपः प्रशशंस........
अध्यायः - १६२. सत्यस्य स्वरूपादिके युधिष्ठिरेण पृष्टे भीष्मः सत्यस्य लक्षणादिकथनपूर्वकं तत्प्रशशंस........
अध्यायः - १६३. ’यतः क्रोधादीनां संभवस्तत्कथय इति युधिष्ठिरेण पृष्टो भीष्मः क्रोधादीनां दुर्जयत्वमाख्याय तेषामुत्पत्तिप्रकारं व्याजहार........
अध्यायः - १६४. 'आनृशंस्यं विजानामि दर्शनेन सतां सदा । नृशंसान्न विजानामि तेषां कर्म च भारत’ इत्यादिना नृशंसधर्मान् पृच्छति युधिष्ठिरे भीष्मस्तान् कथयामास.........
अध्यायः - १६५. भीष्मः प्रथमं दानयोग्यत्वप्रतिपादनपुरःसरं ब्राह्मणान् प्रशस्य सर्वापन्मूलभूतपापनिवृत्तये प्रायश्चित्तान्यभ्यधात्........
अध्यायः - १६६. 'धनुःखड्गयोर्मध्ये युद्धे किं श्रेष्ठतरम्' इत्यापृच्छ्य नकुलः स्वाभिमतस्य खड्गस्योत्पत्त्यादिकं प्रपच्छ । एतदुत्तरं वदन् भीष्मः सृष्टिप्रकारमभिधाय ब्रह्मणो यज्ञप्रस्तावे खड्गोत्पत्तिप्रकारं रुद्रादारभ्य नकुलपर्यन्तं तत्प्राप्तिपरम्परां चाख्याय 'असिर्विशसनः’ इत्यादितन्नामानि चोक्त्वा धनुष्योत्पत्तिमाचष्ट.........
अध्यायः - १६७. इत्युक्त्वा तूष्णींभूते भीष्मे युधिष्ठिरो गृहं गत्वा विदुरसहितान् भ्रातॄन् प्रति कामादीनां मध्ये को गरीयान् कश्च मध्यमः कश्च कनीयानिति पप्रच्छ । युधिष्ठिरवाक्यं श्रुत्वा विदुरो बाहुश्रुत्यं तमस्त्यागः इत्यादिना धर्मस्य प्राधान्यमर्थस्य मध्यमत्वं कामस्य कनीयस्त्वं जगाद । एवमेवार्जुनोऽर्थस्य ज्यायस्त्वमवोचत् । लसहदेवौ धर्मार्थयोर्गरीयस्त्वमवोचतां भीमश्च कामस्य मभ्यधात् । सर्वेषां वचनानि श्रुत्वा युधिष्ठिरो ’यो वै न पापे निरतो न पुण्ये’ इत्यादिना मोक्षाख्यपुरुषार्थस्यैवाभ्यर्हितत्वं व्याजहार, तछ्रुत्वा सर्वे जहृषुः.............
अध्यायः - १६८. 'कीदृशा मानवाः सौम्याः' इत्यादिके युधिष्ठिरप्रश्ने भीष्मः सन्धेयानसंधेयांश्च पुरुषाल्लक्षणतः कथयति स्म । मित्रद्रोहिणः कृतघ्नस्य वृत्तं जिज्ञासोर्युधिष्ठिरस्य प्रश्नं श्रुत्वा भीष्मो दुर्जनसंबन्धे दोषानभिधातुं गौतमस्येतिहासमाह स्म । दस्युगृहे भिक्षार्थमागतो गौतमनामा ब्राह्मणो दस्युना द्रव्यदानेन स्त्रीसमर्पणेन च सत्कृतस्तद्गृहे निवसंस्तत्समतामवाप । कदाचिङ्गीतमस्य गृहमागतस्य सब्रह्मचारी कश्चिद्राह्मणस्तस्याचारवैपरीत्यं दृष्ट्वा 'किमिदं कुरुषे मोहात्' इत्याद्युवाच । तच्छ्रुत्वा सोऽपि स्ववृत्तभ्रंशप्रकारादिकं कथयामास....
अध्यायः - १६९. ब्राह्मणोपदेशेन दस्युगृहान्निर्गतो गौतमः समुद्रं गच्छता सार्थेन सह जगाम । मार्गमध्ये मत्तेन द्विरदेन सार्थे निहते गौतम एकाकी भ्रमन् कस्मिंश्चिद्वने न्यग्रोधवृक्षं दृष्ट्वा तम्मूले सुखं सुष्वाप । तस्मिन्वृक्षे निवसन्कश्यपस्य पुत्रो ब्राह्मणः सखा नाडीजङ्घाख्यो राजधर्मापरनामा बकः सूर्यास्तानन्तरं तत्रागत्य ब्राह्मणं दृष्ट्वा तं सभाजयामास.........
अध्यायः - १७०. ततो राजधर्मा गौतमायात्मवृत्तान्तकथनपूर्वकं सत्कारोपयोग्यासनादिकं ददाति स्म । तत उभयोरुक्तिप्रत्युक्त्यनन्तरमर्थार्थी गौतमो राजधर्मवाक्याद्विरूपाक्षराक्षसनगरसमीपं गतस्तत्प्रेषितैः प्रेष्यैः सह तद्भवनं प्रविवेश.......
अध्यायः - १७१. सत्कारपूर्वकमासने उपवेशितेन गौतमेन सहोक्तिप्रत्युक्त्यनन्तरं जन्ममात्रेणायं ब्राह्मण इति जानन् विरूपाक्षो राक्षसो 'मम सख्या प्रेषितायास्मै किं देयम्' इत्यादि चिन्तयामास । कार्तिकीमहोत्सवे मिलितेषु ब्राह्मणेषु विरूपाक्षेणानुज्ञातं द्रव्यं स्वस्वशक्त्यनुरोधेन गृहीत्वा गतेषु तमोऽपि स्वभर्तारं गृहीत्वा निर्गतो राजधर्मसमीपं जगाम । तत्रागत्य विश्रान्तो गौतमो "महान्तमेनं स्वर्णभारं गृहीत्वा गन्तव्यं मार्गश्च दूरतरो मार्गमध्ये भक्ष्यं किमपि नास्ति तस्मादेनं महान्तं मांसराशिभूतं राजधर्माणं हत्वैतन्मांसेन प्राणधारणं कार्यम्" इत्यादि चिन्तयामास......
अध्यायः - १७२. ततो विश्वस्तं राजधर्माणं हत्वा तम्मांसं गृहीत्वा गते गौतमे प्रतिदिनमागच्छन्तं स्वसखायं राजधर्माणमदृष्ट्वा साशङ्को विरूपाक्षस्तच्छोधनार्थं स्वपुत्रं प्रेषयामास । राजाज्ञया निर्गतस्तत्पुत्रो न्यग्रोधमागत्य हतस्य बकस्य कङ्कालं दृष्ट्वा रुदन् गौतमं गृहीत्वा बककङ्कालं चादाय विरूपाक्षसमीपमाजगाम । गौतमं हन्तुमाज्ञप्तो राजपुत्रः खण्डशच्छित्त्वा तन्मांसं मांसादेभ्यो ददौ । ते च कृतघ्नमांसमेतदिति बुद्ध्या तन्न जजक्षु.....
अध्यायः - १७३. विरुपाक्षे राजधर्मणो दाहादिसंस्कारं कुर्वति चितायां सुरभिमुखाच्च्युतः फेनो राजधर्माणमुदजीवयत् । सुरभ्योज्जीवितो राजधर्मा यावद्विरुपाक्षमागच्छति तावदिन्द्रोऽप्यागत्य तस्य ब्रह्मशापादिवृत्तान्तमाचष्ट । गौतमस्योज्जीवनार्थं राजधर्मणा प्रार्थित इन्द्रस्तं जीवयामास । ततो राजधर्मा तमालिङ्ग्य ब्रह्मणः सदनं ययौ गौतमश्च स्वगृहं, देवाश्चैनं शेषुः । भीष्मो नारदेनैतदाख्यानं मह्यं कथितमित्यभिधाय ’कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः' इत्याद्युक्त्वा ’कृतज्ञेन सर्वदा भाव्यं मित्रद्रोहश्च न कर्तव्यः’ इत्याद्याह स्म । तच्छ्रुत्वा युधिष्ठिरः प्रीतमना बभूव..........

(३) मोक्षधर्मपर्व

शान्तिपर्वणि