Mahabharata

अश्ववमेधपर्वणि

१ अश्वमेधपर्व

अध्यायः - १. भीष्मायोदकं दत्वोत्तीर्य शोकेन पतितं कृष्णप्रेरितेन भीमेनाश्वासितं युधिष्ठिरं प्रति धृतराष्ट्रस्य विलापपवाक्यम्......
अध्यायः - २. 'अतीव मनसा शोकः’ (२) इत्यादिनाऽऽश्वासयन्तं श्रीकृष्णं प्रति युधिष्ठिरे 'गोविन्द मयि या प्रीतिः’ (१०) इत्यागुक्त्वा 'यदि मामनुजानीयात्’ (१२) इत्यादिना वनं गन्तुमनुज्ञां प्रार्थयति तं सान्त्वयन्व्यासः 'अकृता ते मतिस्तात' (१५) इत्याद्युवाच....
अध्यायः - ३. ’युधिष्ठिर तव प्रज्ञा' (१) इत्यादिना पुरुषस्येश्वराधीनत्वं प्रतिपाद्य पापनिवृत्त्यर्थमश्वमेधेन यजस्वेति व्यासेनोक्तं श्रुत्वा युधिष्ठिरः कोशाद्यभावमूलकं स्वासामर्थ्यं प्रकटयति स्म । युधिष्ठिरोक्तं श्रुतवता व्यासेन 'मरुत्तयज्ञे ब्राह्मणैरुत्सृष्टं द्रव्यं हिमालये बहु वर्तते तदानय तत्पर्याप्तं भवष्यति' (२१) इति कथितं श्रुत्वा 'कथं यज्ञे मरुत्तस्य' (२२) इति युधिष्ठिरेण पृष्टः स तत्कथयितुं प्रतिजज्ञे......
अध्यायः - ४. मरुत्तकथां कथयेति युधिष्ठिरेणानुयुक्तो व्यासः मरुत्तोपाख्यानं कथयन् मनुप्रभृतिवंशपरंपरायामुत्पन्न करंधमपुत्रमविक्षितं संवर्ण्य तत्पुत्रेण मरुत्तेन मेरुशिखरे कृतं यज्ञं स्वर्णमयी तत्सामग्री च कथयति स्म......
अध्यायः - ५. 'कथंवीर्यः समभवत्' (१) इत्यादिना राजवीर्यविषयकं यज्ञविषयकं च प्रश्रं कुर्वति युधिष्ठिरे तदुत्तरं वदन्व्यासः करंधम तत्पुत्रमविक्षितं च संवर्ण्यं तत्पुत्रं मरुत्तं वर्णयस्तत्कर्माण्याचख्यौ । स्पर्धयेन्द्रेण ’मरुत्तं याज्यमपि त्यज' इति प्रेरितो बृहस्पतिस्त्यक्तुं प्रतिजज्ञे । तेनेन्द्रो हृष्टः सन् गुरुं प्रशस्य स्वभवनं ययो ....
अध्यायः - ६. व्यासो बृहस्पतिमरुत्तसंवादरूपमितिहासं व्याजहार । मरुत्तेन यज्ञार्थं याचितो बृहस्पतिर्यथा तं प्रत्याचचक्षे तदा व्रीडितो गच्छन्स मध्येमार्गं संगतेन नारदेन पृष्टो बृहस्पतिवृत्तमुक्त्वा 'गुरुणा प्रत्याख्यातो जीवितुं नोत्सहे' (१६) इत्युवाच । आङ्गिरसं संवर्तं गच्छ स त्वां याजयिष्यति' (१८-१९) इति नारद उपदिदेश । तच्छ्रुत्वा मरुत्तस्तस्य स्थितिं प्रप्रच्छ । ततो वाराणस्यामुन्मत्तवेषेण शिवदर्शनार्थं चङ्क्रमीति । त्वं वाराणसीद्वारि कुणपं निधेहि तं दृष्ट्वा यो निवर्तत तं संवर्तं बुद्ध्वा शरणं गच्छ, तेन तवाह केनाख्यातः इति पृष्टस्त्वं नारदस्त्वामाख्यायाग्नि प्रविवेशेति ब्रूहीत्याह नारदः । मरुत्तो वाराणसी गत्वा नारदोपदिष्टेनोपायेन संवर्तं ज्ञात्वा तत्पृष्ठतो गच्छस्तेन कृतान् पासुवर्षणादीन् प्रकारान्सहमानो यदा न निववृते तदा सर्वतः परावृत्या वटच्छायायां निविवेश.....
अध्यायः - ७. 'कथमस्मि त्वया ज्ञातः’ (१) इत्यादिके संवर्तप्रश्ने नारदोपदिष्टमुत्तरमभ्यधान्मरुत्तः । तच्छ्रुत्वा तेन 'बृहस्पत्यनुज्ञामन्तरा नाह त्वां याजयिष्यामि तं गत्वाऽनुज्ञां प्रार्थय' (१२) इत्युक्तो मरुत्तः पूर्ववृत्तं निवेद्य नाह त गच्छामीत्युवाच । ’मया याज्यमान त्वां बृहस्पतिपुरंदरौ द्विप्यातां कथ मे बुद्धिस्थैर्यं भविष्यति' (२० ) इति सवर्तेनाक्षिप्तो मरुतो ’यावत्तपेत्सहस्रांशु:' (२२) इत्यादिशपथपूर्वकं सङ्गतत्यागाभावं प्रतिजज्ञे तेन सन्तुष्टः सवर्तो 'गमयिष्यामि शक्रेण समताम्' (२७) । इत्याद्युवाच...
अध्यायः - ८. 'गिरेर्हिमवतः पृष्ठे’ (१) इत्यादिना तपस्यन्त महादेवमाख्याय सुवर्णप्राप्तये तमाराधयितुं ’तस्मै भगवते कुत्वा’ (१२) इत्यारभ्य 'तत्सुवर्णमवाप्स्यसि' (३३) इत्यन्तं महादेवस्तोत्रमुपदिश्य सुवर्णानयनार्थं ते नरा गच्छन्तु इत्याह संवर्तो मरुत्तम् । मरुत्तसंवर्तोपदिष्टस्तोत्रपाठेनातुलं धनं संपाद्यातिमानुषं यज्ञसविधिं चक्रे । तां समृद्धिं दृष्ट्वा सन्तप्तं बृहस्पतिं प्रतीन्द्र आगत्योवाच....
अध्यायः - ९. 'इन्द्रबृहस्पत्योः सवदतोर्बृहस्पतिना ’सर्वोपायैर्मघवन्संनियच्छ संवर्तं वा पार्थिवं वा मरुत्तम्’ (७) इत्युक्त इन्द्रो मरुत्तं प्रति 'अथ बृहस्पतिस्त्वां याजविध्यति तथाऽमर च करिष्यति' (८) इत्यभिधातुमग्निं प्रेषयति स्म । इन्द्राज्ञयागतोऽग्निर्मरुत्तेन प्रत्याख्यात इन्द्रमागत्य मरुत्तकथितं न्यवेदयत् । तच्छ्रुतवतेन्द्रेण पुनर्गच्छ मत्सन्देशं यदि स न करिष्यति तदा त वज्रेण प्रहरिष्यामि’ (२४) इत्युक्तोग्निः ’गन्धर्वराजो गच्छत्वह राज्ञो बिभेमि' (२५) इत्युक्त्वा च्यवननिदर्शनेन ब्राह्मणतेजः प्रशशंस...
अध्यायः - १०. 'एवमेतद्ब्रह्मबल गरीयः’ (१) इत्युक्त्वेन्द्रेण प्रेषितो गन्धर्वो धृतराष्ट्रो मरुत्त प्रत्यागत्य 'बृहस्पतिं याजकं त्वं वृणीष्व' (५) इत्यादिकमिन्द्रसन्देशं कथयन्मरुत्तेन प्रत्याख्यातो 'घोरो नादः श्रूयतां वासवस्य' (८) इत्याद्युवाच । नदतो वासवस्य नादं श्रुत्वा मरुत्तेन प्रार्थितः संवर्तो 'भयं शक्रद्व्येतु ते राजसिंह' (१२) इत्यादिनाऽऽश्वास्यान्यं वर वृणीष्वेत्युवाच । 'साक्षादिन्द्र आगत्य मम यज्ञे हविर्गृह्णातु’ (१८) इत्यादिकं वरं प्रार्थयति मरुत्तेन संवर्तेनाहूत इन्द्रो मरुत्तेन सत्कृतः । संवर्ताशयेन्द्रेण सभादिनिर्माणे आज्ञप्ता देवाः सर्वे चक्रुः। इन्द्रादयः सर्वे देवाः सोमपानं विधाय राज्ञानुज्ञाताः प्रत्ययुः । युधिष्ठिरः ’ततो राजा जातरूपस्य राशीन्’ (३४) इत्यादिकं व्यासवाक्यं श्रुत्वा हृष्टः सस्तेन वित्तेन यष्टुममात्यैर्मन्त्रयामास....
अध्यायः - ११. व्यासेन बोधितमपि हतज्ञातिबांधत्वान्निर्विषण युधिष्ठिरं सान्त्वयन्वासुदेवः ’सर्वं जिह्म मृत्युपदम्’ (४) इत्यादिना शरीरस्थशत्रुजयमुपदिशन्निन्द्रवृत्रयोर्युद्धं वृत्रग्रहणमोहितेन वसिष्ठोपदेशेन निर्मोहणेन्द्रेण कृतमदृश्यं वज्रेण वृत्रहननं च कथयति स्म...
अध्यायः - १२. ’द्विविधो जायते व्याधिः' (१) इत्यादिना शारीरमानसे दुःखे निरूप्यैतदवधि यज्जातं द्रोणादिभिर्युद्धपर्यन्तं तत्सर्वं विस्मृत्य प्रसक्तमनसा सह युद्धं कुर्वित्युपदिदेश वासुदेवः...
अध्यायः - १३. 'न बाह्य द्रव्यमुत्सृज्य’ (१) इत्यादिना मनोजयोपायं कामत्यागमुपदिशंस्तद्विषये पुराविद्गीता: 'नाह शक्योऽनुपायेन’ (१२) इत्याद्या गाथा अभिधाय निष्कामानश्वमेधादीन्यज्ञान् कुर्वित्यादिदेश......
अध्यायः - १४. वासुदेवोपदेशेनाश्वस्तो युधिष्ठिरः शोकं परित्यज्य व्यासादीनात्मकर्तव्यनिवेदनपूर्वकमनुनयति स्म । ते च युधिष्ठिरं कृष्णधनञ्जयौ चानुज्ञाप्यान्तर्दधिरे । युधिष्टिरश्च भीष्मादीनामौर्ध्वदेहिकं विधाय धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य हस्तिनापुरं जगाम....
अध्यायः - १५. 'पाण्डवेयैर्जिते राष्ट्रे वासुदेवधनञ्जयौ किं चक्रतुः’ (१) इति जनमेजयप्रश्ने वासुदेवार्जुनयोः कार्यमभिदधाति स्म वैशम्पायनः । वासुदेवोऽर्जुनं प्रति विजितेय धरा कृत्स्ना’ (१२) इत्याद्युक्त्वा द्वारकां गन्तुमनुज्ञामयाचत । अर्जुनस्तु दुःखादनुजज्ञे.......

२ अनुगीतापर्व

अश्ववमेधपर्वणि