Mahabharata

वनपर्व

१.अरण्यपर्व

अध्यायः - १. कपटद्यूतजितानां पाण्डवानां द्रौपद्या सहारण्यं प्रतिप्रस्थानाम् तेन दुर्योधनतिरस्कारपूर्वकं पौराणां पाण्डवैः सह वनं प्रति गन्तुं प्रस्थानम् - युधिष्ठिरेणानुनयपूर्वकं तेषां पुनः पुरं प्रति निवर्तनम् - जाह्नवीतटगतवटमेत्य तत्रागतब्राह्मणकदम्बेन सह रात्रियापनम् -
अध्यायः - २. पाण्डवैः सह सुनिगणस्य वनं गन्तुमिच्छा - स्वस्य हृतसवं स्वत्वमाकलयता युधिष्ठिरेण भवतां पोषणमशक्यमिति निवेद्य प्रतिनिवर्तनप्रार्थना ब्राह्मणानां वयं स्वयमेवात्ममरणं कृत्वा केवलं युष्मत्सहवासवंच्छयैव भवतां सार्धमागच्छाम इति वाक्यं श्रुत्वा स्वस्याकिंचनत्वं विचिन्त्य युधिष्टिरस्य परिखेदः - विषीदन्तं युधिष्ठिरं प्रति तच्छोकनिवर्तनाय शौनककृतो ज्ञानोपदेशः - युधिष्ठिरशौनकसंवादः - अन्ततः शममास्थाय तपसा द्विजानां भरणाय सिद्धिमन्विच्छ इति शौनकेन द्विजपोषणोपायनिदर्शनं च
अध्यायः - ३. युधिष्ठिरप्रार्थितेन पाण्डवपुरोहितेन धौम्येन सूर्याष्टोत्तरशतनामकथनम्। धौम्यप्रेरणया ब्राह्मभरणाय युधिष्ठिरेण सूर्योपासना युधिष्ठिरकृता स्तुतिः - स्तुतिप्रसन्नेन विवस्वता युधिष्ठिरायाक्षयस्थालिप्रदानम् सूर्यदत्ताश्रयस्थाल्याऽगणितद्विजपोषणे युधिष्टिरशाक्तिः- धौम्यपादवन्दनं द्विजैः सहा पाण्डवानां काम्यकवनगमनम् -
अध्यायः - ४. पाण्डववनवासतः पौरसंतापमालक्ष्य कार्यव्याकुलस्य धृतराष्ट्रस्य नीतिकुशलं विदुरं प्रति पौरानुरंजनं केनोपायेन कार्यमिति प्रश्नः - पाण्डवानां पुना राज्यस्थापनमेव मुख्यः प्रजारञ्जनोपाय इति विदुरेण कथनम् - तच्छ्रुत्वाऽयं पाण्डवपक्षपातीति सञ्चित्य धृतराष्ट्रेण विदुरनिर्भत्सनम् - धृतराष्ट्रकृतापमानस्य विदुरस्याश्रयार्थं पाण्डवान् प्रति प्रस्थानम् -
अध्यायः - ५. विदुरस्य काम्यके पाण्डवसमागमः – तेन धृतराष्ट्रकृतानिर्भत्सनादिकथनपूर्वकं युधिष्ठिरं प्रति हितोपदेशः –
अध्यायः - ६. विदुरवियोगविषण्णेन धृतराष्ट्रेण कृतं विदुरानयनाय संजयप्रेषणम् - सञ्जयमुखात् धृतराष्ट्रसंदेशं श्रुत्वा विदुरस्य पुनर्धृतराष्ट्रं प्रत्यागमनम् – धृतराष्ट्रविदुरसंवादः -
अध्यायः - ७. विदुरस्य पुनरागमनेन खिन्नेन दुर्योधनेन कर्ण-शकुनि-दुःशासनैः सह पाण्डवविषय आलोचनम् वनस्थान् पाण्डवान् हन्तुं कर्णानुमतिः - पाण्डववधार्थ दुर्योधनादीनां वनगमनाय प्रस्थानम् - तत्समालोच्य दिव्यचक्षुषा व्यासेन तेषां प्रतिषेधः -
अध्यायः - ८. व्यासेन धृतराष्ट्रं प्रति पाण्डवैः सह विरोधस्यानर्थमूलकत्वं प्रदर्श्य शमविधानकथनम् -
अध्यायः - ९. धृतराष्ट्रवचनात् तस्य पुत्रस्नेहं दुस्त्यजं ज्ञात्वा दृष्टांततया सुरभ्युपाख्यानकथनपूर्वकं कौरवाणां जीवितरक्षणाय पाण्डवैः सह शम एव विधेय इति भगवद्व्यासस्य धृतराष्ट्रं प्रत्युपदेशः -
अध्यायः - १०. धृतराष्ट्रेण दुर्योधनानुशासनं प्रार्थितेन व्यासेन तत्रागमिष्यन्तं महामुनिं मैत्रेयं प्रति तत्प्रार्थनाविधानपूर्वकं स्ववासं प्रति गमनम् - मैत्रेयागमनम् - तं प्रति धृतराष्ट्रश्नः - दुर्योधनाय हितमुपदिशति मंत्रेये तदुपदेशं स्वोरुताडनपूर्वकं हास्यं कृत्वा अशृण्वनि दुर्योधने भीमगदया तवोरुभदो भवेदिति तं प्रति मैत्रेयशापः- पाण्डवपराक्रमकथनप्रसङ्गेन मैत्रेयेण भीमकृते किर्मीरवधे कथिते मैत्रेयं प्रति विस्तरेण किर्मीरवधविषये धृतराष्ट्रप्रश्नः किर्मीरवधो विदुराच्छ्रोतव्य इत्युक्त्वा मैत्रेयस्य गमनम् -

२.किर्मीरवधपर्व

अध्यायः - ११. मैत्रेयप्रेरितेन विदुरेण धृतराष्ट्राय भीमकृतकिर्मीरवधप्रकारनिरूपणम् – रात्रौ वनं गच्छत्सु पाण्डवेषु मार्गं निरुध्य स्थितस्य किर्मीरस्य युधिष्ठीरेण संवादः । किर्मीरवधोद्यतमर्जुनं निवार्य वृकोदरस्य किर्मीरेण सह युद्धारंभः । द्वयोर्बाहुयुद्धप्रसङ्गे भ्रामणपूर्वकं भीमेन कृतः किर्मीरवधः -

३.अर्जुनाभिगमनपर्व

४. कैरातपर्व

५.इन्द्रलोकाभिगमनपर्व

६.नलोपाख्यानपर्व

७. तीर्थयात्रापर्व

८.जटासुरवधपर्व

अध्यायः - १५७. कपटब्राह्मणवेषेण जटासुरस्य युधिष्ठिरं प्रत्यागमनम् - कपटे न शस्त्राण्याहृत्य द्रौपद्यादीन् हरतो जटासुरस्य युधिष्ठिरकृतं भर्त्सनम् - जटासुरं प्रति सहदेवे वदति सति आगतस्य भीमस्य जटासुरेण युद्धम् - भीमजटासुरयोर्बहुयुद्धादनन्तरं भीमेन कृतो जटासुरवधः -

९. यक्षयुद्धपर्व

१०.निवातकवचयुद्धपर्व

११. आजगरपर्व

१२. मार्कण्डेय-समास्यापर्व

१३. द्रौपदीसत्यभामासंवादपर्व

१४. घोषयात्रापर्व

१५. मृगस्वप्नोद्भवपर्व

अध्यायः - २५८. द्वैतवनस्थैर्मृगैः स्वप्ने युधिष्ठिरमागत्यास्माकं वंशक्षयस्तवभ्रातृभिः कृतोऽतस्त्वं स्थानान्तरं गच्छेत्युक्ते दयया युधिष्ठिरः काम्यकं वनं जगाम –

१६. व्रीहिदौहिणपर्व

१७. द्रौपदीहरणपर्व

१८.जयद्रथविमोक्षणपर्व

अध्यायः - २७२. जयद्रथं गृहीत्वा पादप्रहारादि कुर्वन्तं भीमस्यार्जुनेन निवारणम् - दासोऽस्मीत्युक्तिमन्तरा त्वन्मुक्तिनं भविष्यतीति भीमोक्ते तदङ्गीकुर्वन्तं जयद्रथं गृहीत्वा भीमार्जुनयोः स्वाश्रमगमनम् - युधिष्ठिरस्याजातशत्रोरनुमत्या मोचितस्य जयद्रथस्य तपस्तोषिताच्छङ्करात्पाण्डवपराभववरप्रार्थनम् - एकस्मिन् दिनेऽर्जुनरहितान् पाण्डवांस्त्वं जेष्यसि इति वरं दत्वा कृष्णार्जुनयोः प्रशंसादि कृत्वा शिवस्यान्तर्धानम् –

१९.रामोपाख्यानपर्व

२०. पतिव्रतामाहात्म्यपर्व

२१. कुण्डलाहरणपर्व

२२. आरण्यपर्व

वनपर्व